همه چیز درباره کاکتوس ها

کاکتوس ها از تیره Cactaceae بوده و منشأ آنها آمریکای جنوبی و مرکزی است. انواعی که در بیابان های خشک و سوزان زندگی می کنند نسبت به گیاهان دیگر شکل هایی غیر معمولی و عجیب یافته اند. ساقه ها نظیر برگ هابه عمل فتوسنتز می پردازند و به وسیله تیغ هایی به رنگ ها و شکل های مختلف از خود دفاع می کنند.

کاکتوسها: کاکتوس ها از تیره Cactaceae بوده و منشأ آنها آمریکای جنوبی و مرکزی است. برخی از آنها بسیار کوتاه و در ماسه های کف بیابان ها پنهان می شوند و تعدای از آنها درختان غول پیکری را تشکیل می دهند. در جنگل های برزیل بسیاری از کاکتوس ها بصورت دارزی(انگلی)همراه با گیاهانی از بروملیادها و ارکیده ها در تنه درختان زندگی می کنند و در این حالت آب و مواد غذایی را از هوا، باران و تنه درختان دریافت می کنند و با اندک رطوبت موجود در خزه ها و پوست تنه درختان که به ریشه آنها می رسد به زندگی ادامه می دهند. انواعی که در بیابان های خشک و سوزان زندگی می کنند نسبت به گیاهان دیگر شکل هایی غیر معمولی و عجیب یافته اند. ساقه ها نظیر برگ هابه عمل فتوسنتز می پردازند و به وسیله تیغ هایی به رنگ ها و شکل های مختلف از خود دفاع می کنند. از نظر گیاهشناسی هر گیاه وابسته به تیره کاکتوس باید تمام 5 ویژگی زیر را داشته باشد:

• آرئول ها یا بالشتک های خار، به طور ثابت در تمام اعضاء وجود دارد، به جز در تعداد کمی آرئول دارای خارها یا موهای خار مانند ظریف به نام گلوشید یا هر دو است.

• تمام کاکتوس ها چند ساله هستند.

• میوه آنها سته تک خانه است.

• همگی دو لپه هستند.

• گلبرگ های گل در بالای تخمدان ظاهر می شوند.

افزون بر این گیاهان گروه کاکتوس اغلب بی برگ بوده و فقط آثاری از برگ که با چشم غیر مسلح قابل دیدن نیست. تنها استثنا بین کاکتوس ها جنس Pereskia است گیاهان این جنس دارای برگ اند. هیچ گیاهی در سلسله گیاهی از نظر تنوع در شکل گیاه، اندازه و رنگ آرئول ها و خارها، گل های با جلای مشخص، مشابه کاکتوس ها نیست. دامنه رنگ گل ها از سفید تا صورتی، یاسی، زرد، لاکی، قرمز متمایل به لاکی تیره، بنفش و حالت های چند رنگ به صورت نقاط متنوع است، ولی با وجود این زیبایی، عمر گل آنها کوتاه است. در محل طبیعی اغلب کاکتوس ها در شرایط آب و هوایی مختلف رشد کرده و برای عادت دادن خود با این شرایط اندازه ها و شکل های عجیبی با ساقه های گوشتی، آبدار و مفصل دار ایجاد کرده اند. ساقه های گوشتی سبز آنها عمل ذخیره آب جهت مواقع خشکی و نیز فتوسنتز جهت ساختن غذا را به جای برگ ها انجام می دهند. تصور عمومی که کاکتوس ها گیاهان بیابانی هستند، بطور کامل صحیح نیست. برخی از آنها در چمن زار هایی که در آنجا گیاهان دیگری مثل درختان کوتاه، درختچه ها و باریک برگ ها وجود دارند رشد می کنند. گونه هایی وجود دارند که در یک خاک لومی خوب رشد می کنند.

نگهداری کاکتوس ها: فرایند اهلی شدن برخی از گونه های کاکتوس باعث از بین رفتن مقاومت طبیعی شده است. در این مورد اغلب مشاهده شده است که اگر یک کاکتوس در شرایط نیم سایه رشد می کند، به طور ناگهانی به شرایط با تابش شدید آفتاب منتقل شود، دچار سوختگی می شود. به همین دلیل لازم است کاکتوس های اهلی شده در شرایط مناسب نگهداری شوند. تمام کاکتوس ها نور فراوان را می پسندد. در مناطقی که تابستان خیلی گرم دارند، توصیه می شود که در وسط روز و نیز بعد از ظهر از تابش آفتاب به گیاه جلوگیری شود. کاکتوس های رشد کرده در سایه باریک و کشیده بوده، گل نداده یا گلدهی آنها کم می شود. آب زیاد برای اغلب گونه ها مضر است. تمام کاکتوس ها باید در گلخانه یا زیر پوشش پلی اتیلنی نگهداری شوند اگرچه تعداد کمی از انواع مقاوم Opuntia, Echinopsis, Cereus می توانند در مناطق گرم در هوای آزاد نیز رشد کنند. برای تولید گل زیاد و نیز بافت مناسب گیاه، جریان هوای تازه ضروری است. بنابراین یک گلخانه کاکتوس باید دارای سقفی از جنس شیشه، فیبر شیشه یا پلی اتیلن بوده و دیواره های کناری آن باز باشد. در مناطق خیلی گرم ضلع غربی گلخانه باید با دیواره آجری بسته شود.

ترکیب خاکی: گرچه بخش های هوایی کاکتوس ها یعنی ساقه ها، گوشتی و گاهی به مقدار زیاد طویل هستند، اما ریشه های زیرزمینی آنها خیلی کم بوده و از نظر طولی کوتاه هستند. در نتیجه توانایی آنها در جذب رطوبت پایین است. از طرفی رطوبت زیاد در خاک کاکتوس ها منجر به پوسیدگی ریشه ها و ساقه می شود. ترکیب خاکی از این رو باید شامل یک قسمت خاک لوم یا خاک شنی، یک قسمت کود گاوی پوسیده، دو قسمت خاکبرگ پوسیده با اندازه متوسط، یک قسمت شن و مقدار کمی پودر استخوان برای رشد اغلب گونه ها مناسب است. به این ترکیب گاها مقداری آفت کش جهت دور کردن مورچه ها و دیگر حشرات اضافه می شود. کاکتوس ها بویژه آنهایی که پر خار هستند، اگر دست کم یکبار در سال گلدان آنها تعویض شود، نباید با مقادیر زیاد کود تغذیه شوند. تغزیه زیاد گیاهان را آبکی کرده و آنها را مستعد به پوسیدن می کند.

ظرف کاشت: گلدان های سفالی اغلب بر گلدان های لعاب دار، فلزی یا پلاستیکی ترجیح داده می شود. چون این گلدان ها منافذی برای تبادل هوا دارند. گلدان ها باید پاک و گندزایی شده و پیش از کاشت خشک شوند. گلدان با اندازه مناسب باید استفاده شود. چون گلدان های خیلی بزرگ، رطوبت زیادی را در خود نگه داشته که برای کاکتوس مضر است. در گلدان های کوچک، ریشه آنها بهم پیچ خورده و رشد آنها متوقف می شود.

زمان، روش کشت و گلدان گیری: کاشت کاکتوس در زمین یا گلدان می تواند در هر زمان از سال با رعایت احتیاط های لازم صورت گیرد. بهتر است هنگام جابه جایی خارها از بین نرود زیرا دوباره رشد نخواهد کرد. تجربه عملی نشان داده است که دانهال ها، گیاهان کوچک و یا حتی قلمه های کوچک زمانی که در کناره های گلدان کاشته می شوند، در مقایسه با مرکز گلدان بهتر خواهند شد. چون در مرکز گلدان شانس ریشه دهی گیاهان جوان در اثر وجود آب زیاد کاهش می یابد.

آبیاری: کاکتوس ها در محل طبیعی با شرایط بسیار خشک سازگار شده اند. در پرورش این گیاهان ، آبیاری صحیح مهمترین عامل در موفقیت است. آبیاری زیاد خطرناکتر از آبیاری کم است. چون آبیاری زیاد باعث مرگ گیاه می شود. در حالی که کم آبی فقط مانع رشد مطلوب می شود. دور آبیاری و مقدار آب مورد نیاز به زمان سال، نوع ترکیب خاک، محل کاشت و سرانجام نوع کاکتوس بستگی دارد. یک گیاه کاشته شده در داخل گلدان نیاز به آبیاری بیشتری در مقایسه با گیاهی که در زمین کاشته شده است، نیاز دارد. تا زمانی که خاک مرطوب است به هیچ عنوان دوباره آبیاری نشود. یک راه حل مناسب جهت تشخیص خشک یا مرطوب بودن خاک گلدان این است که با یک چکش چوبی به بدنه گلدان ضربه بزنیم که در صورتی که صدای زیر بدهد، نشانه خشک بودن خاک و صدای بم، نشانه مرطوب بودن خاک است. برای یک گیاه که در زمین کاشته شده است، سطح خاک بوسیله یک چنگک خراش داده می شود تا مقدار رطوبت لایه های زیرین مشخص شود. آبیاری از پاییز به تدریج باید کم شود، تا گیاه وارد حالت استراحت شود. برای جلوگیری از خشک شدن ریشه گیاه در زمستان هر ماه مقدار کمی آب نیاز است و آبیاری باید در بهار دوباره آغاز شود. ولی در مناطقی که زمستان خیلی شدید نیست، نباید آبیاری بدین گونه کاهش یابد.

قیم گذاری: اغلب کاکتوس ها نیازی به قیم ندارند. چون قادرند به طور محکم روی ریشه های خود بایستند، اما برخی از انواع ستونی بلند ممکن است نیاز به قیم داشته باشند.

افزایش کاکتوس ها: افزایش کاکتوس ها معمولا با بذر، قلمه، پاگیاه و پیوند امکان پذیر است. دانهال ها زمان زیادی را نیاز دارند تا به اندازه مناسب برسند و در مقایسه با پیوند و قلمه به مراقبت بیشتری نیاز دارند.

بذر: بذر اغلب کاکتوس ها بین یک هفته تا یک ماه می تندد. بذر Opuntia ممکن است کندتر جوانه بزند. بهترین زمان کاشت بطور معمول بین فروردین تا مهر ماه است. در مناطق سرد اگر سیستم پا گرما فراهم باشد در هر زمانی از سال می توان بذر را کشت کرد. دمای بهینه برای تندش 21 درجه سانتیگراد است. بهتر است بذر ها در ظرف کم عمق کاشته شود و ظروف برای کاشت نو باشد. یک ترکیب خاکی مناسب جهت کاشت بذر، شامل قسمت های مساوی از خاکبرگ پوسیده و شن است. توصیه می شود از ترکیب خاکی گندزایی شده استفاده شود تا از مرگ گیاهچه جلوگیری شود. بذرها بطور یکنواخت کاشته می شود. بذرهای ریز پوشانده نمی شوند، ولی انواع درشت باید با لایه نازکی از ماسه نرم پوشانده شوند. این لایه ماسه مانع رشد و توسعه جلبک خواهد شد. پس از کاشت با قرار دادن ظرف ها تا نصف در آب از پایین آبیاری می شوند. سپس با صفحه شیشه ای پوشانده می شوند و به محل سایه منتقل می شوند. گاهی در ظرف شیشه ای رطوبت جمع می شود که باید یک یا دو بار در روز برطرف شود. چون ریزش قطرات آب ممکن است به دان نهال ها آسیب برساند. وقتی تعداد قابل قبولی دان نهال سبز شد شیشه باید برداشته شود و ظرف باید به محل نیمه سایه منتقل شود. چون گیاهان جوان نمی توانند نور مستقیم را تحمل کنند. وقتی دان نهال ها به قدر کافی رشد کردند به گلدان های منفرد کوچک منتقل می شوند. از جا به جایی دانهال های جوان به گلدان های منفرد، زمانی که احتمال از بین رفتن ریشه های حساس وجود دارد، باید پرهیز شود.

پاگیاه و قلمه: تشکیل گیاه از طریق قلمه مشکل نیست اما در گیاهان کروی بزرگ و تک ساقه محدودیت وجود دارد و نمی توان آنها را با این روش افزود. در برخی از کاکتوس ها در پایین گیاه تعدادی پاگیاه تولید می شود که ممکن است در حالی که به گیاه مادر متصل هستند ریشه دار باشند. پاگیاه های ریشه دار می توانند جدا شده و سریع کاشته شوند، ولی انواع بدون ریشه می توانند به عنوان قلمه استفاده شوند. جنس های Rebutia, Mammillaria, Lobivia, Echinpsis به راحتی پاگیاه تولید می کنند. گیاهی که قرار است از آن قلمه گرفته شود برای چند روز نباید آبیاری شوند تا گیاه آب اضافی را جذب و مصرف کند. این عمل شانس پوسیدن قلمه ها را در بستر کاهش می دهند. قلمه ها با چاقوی تیز برداشته می شود و برش باید صاف و عرضی باشد و در یک محل سایه برای 4 تا 5 روز بسته به اندازه و نوع قلمه، قرار گیرد تا خشک شود این عمل به منظور سخت شدن وتشکیل پینه در سطح بریده برای جلوگیری از پوسیدن انجام می شود. ترکیب خاکی مناسب برای بستر قلمه مقادیر مساوی از ماسه و خاک برگ پوسیده است. در طول فرایند ریشه زایی قلمه ها از آبیاری بیش از حد آنها حتی در آب و هوای گرم باید خودداری کرد. ریشه زایی ممکن است دو تا یکماه بسته به شرایط آب و هوایی طول بکشد. پس از اینکه قلمه ها خوب مستقر شدند، به گلدان یا محل کاشت منتقل می شوند.

پیوند : پیوند یک عمل جالب و معقول در پرورش کاکتوس هاست و مزایایی نیز نسبت به دیگر روش ها دارد به عنوان مثال به تولید سریع گیاه با اندازه مطلوب کمک می کند. همچنین تعدادی از گونه ها که روی ریشه خود به خوبی رشد نمی کنند می توانند روی پایه های مقاوم تر پیوند شوند. مزیت دیگر این روش این است که اگر بخشی از یک گونه نایاب در اثر حشرات بیماری یا دلایل دیگر از بین برود گونه می تواند به وسیله پیوند قسمت سالم آن گیاه روی یک پایه مناسب حفظ شود. مهمترین عیب پیوند آن است که پیوندک ها ویژگی های خاص گونه را از دست می دهند، ولی بطور معمول گیاهان پیوندی، بهتر رشد خواهند کرد. سه روش پیوند در کاکتوس ها وجود دارد. در زمان پیوند مهمترین کار، انتخاب یک پایه سالم و مناسب است. سه روش پیوند در کاکتوس کاربرد دارد.

پیوند سطحی: در این نوع پیوند، دو سطح پایه و پیوندک باید صاف و مسطح با چاقوی بسیار تیز بریده شود. و دو سطح پایه و پیوندک روی هم قرار گیرد. سپس با استفاده از نوار پلاستیکی، نخ و کش می توان آنها را رو هم استوار کرد.

پیوند شکافی: در این نوع پیوند، در وسط پایه شکافی به شکل V ایجاد کرده و پیوندک را نیز به شکل مکمل شکاف، یعنی قوه ای شکل، برش داده و داخل شکاف جای می دهیم. برای اتصال آنها از نخ یا خلال دندان استفاده می شود.

پیوند مورب: این نوع پیوند بیشتر برای پایه های باریک و بلند استفاده می شود. در این روش پایه و پیوندک را به گونه اریب برش داده و دو قطعه را به وسیله نخ محکم می کنند. چند روز پس از انجام پیوند، گیاه را در سایه گذارده و باید دقت نمود که نخ یا نوار پلاستیکی خیلی خوب بسته شده باشد. پس از یک هفته نیز چنانچه از خار یا چوب خلال استفاده شده، باید برای جلوگیری از آلودگی ها و بیماری ها، آنها را از پایه و پیوندک بیرون آورد.

روش دیگری در پیوند کاکتوس وجود دارد که (پیوند خواب) نام دارد. در این روش پایه بدون ریشه بوده و به صورت قطعه ای از کاکتوس ها می باشد. پیوندک را به یکی از روش های ذکر شده بر روی پایه بدون ریشه قرار داده و سپس هر دو قسمت را بصورت پیوند شده در گلدان قرار می دهند تا قسمت پایه ریشه دار شود و نیز پیوند جوش بخورد. کشورهای صادر کننده کاکتوس پیوندی (ژیمنوکالیسیوم) بیشتر از این روش استفاده می کنند. مدتی پس از انجام پیوند، برخی از پایه ها به سبب توقف رشد طولی که در نتیجه عمل پیوند پدید می آید، پیرامون تنه خود پاجوش هایی تولید میکنند که به دلیل تغذیه از پایه اصلی گاهی رشد را در پیوندک کند یا متوقف می کند که باید از درون خاک قطع شوند. پیوند به طور عمده در تابستان انجام می شود. چون در این زمان هوا خشک بوده و احتمال پوسیدن کمتر است. به زودی پس از عمل پیوند گیاهان پیوند شئه به یک محل سایه و گرم منتقل می شوند تا سطح بریده شده، سریع خشک نشود. آبیاری پایه بصورت معمول باید انجام شود و باید مراقب بود که آب وارد محل اتصال پایه و پیوندک نشود. ناسازگاری پایه و پیوندک ممکن است منجر به مشکلات متنوعی، مثل توقف رشد پیوندک، فرو رفتن ریشه های پیوندک در داخل پایه، تورم پایه در زیر محل اتصال و غیره شود. بنابراین لازم است که پایه مناسب برای هر پیوندک انتخاب شود.

منابع: کاظمی، محسن. 1389. گلکاری علمی و عملی، جلد دوم. انتشارات دانشگاه تبریز. صفحه 100